Instytut Geografii UMK

INSTYTUT GEOGRAFII
UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU
W LATACH 1945-2000

1. ZARYS HISTORII INSTYTUTU GEOGRAFII UMK

Pierwszą jednostką geograficzną UMK była Katedra Geografii, która powstała 1.10.1945 r. przy Wydz. Matematyczno-Przyrodniczym. Jej pierwszym kierownikiem był prof. dr Mieczysław Limanowski były profesor Uniwersytetu S. Batorego w Wilnie. Profesorowie tegoż Uniwersytetu tworzyli trzon powstającego Uniwersytetu w Toruniu, do których dołączyli później profesorowie Uniwersytetu Lwowskiego i innych uczelni. Pierwszymi pracownikami Katedry Geografii na UMK byli: dr Wincenty Okołowicz i mgr Ludmiła Roszkówna. W 1945 roku utworzona została równocześnie Katedra Geologii. Jej kierownikiem został prof. dr Edward Passendorfer, który ze względu na chorobę prof. dr M. Limanowskiego przejął także kierownictwo Katedry Geografii. Powstanie tych katedr - Geografii i Geologii - pozwoliło na rozpoczęcie studiów geograficznych już jesienią 1945 r., na które zgłosiło się 9 słuchaczy.
Na przełomie lat 1945/46 przybyła do Torunia prof. dr Maria Kiełczewska-Zaleska i uzyskała Katedrę Antropogeografii na Wydz. Humanistycznym oraz lokal przy ul. Mickiewicza 61 (III p.), składający się z 8 pomieszczeń. Stały się one pierwszą siedzibą toruńskiej geografii do czasu przejścia w 1953 r. do Colegium Minus, przy Fosie Staromiejskiej la.( popularna Harmonijka) Pierwszymi asystentami Katedry Antropogeografii byli mgr Władysław Mrozek, mgr Lucjan Koc i od 1947 r. mgr Eugenia Kwiatkowska.
W połowie 1946 r. kierownictwo Katedry Geografii objął prof. dr Rajmund Galon, były docent Uniwersytetu Poznańskiego, który wrócił z zagranicy, gdzie w latach 1939-1945 przebywał jako jeniec wojenny, nadając jej nazwę Geografii Fizycznej. W tym samym okresie ze względu na wiek i chorobę odszedł na emeryturę prof. dr M. Limanowski. Powstałe już Katedry Geografii Fizycznej i Antropogeografii stanowiły zalążek przyszłego Zespołu Katedr Geografii i chociaż organizacyjnie należały do różnych wydziałów, rozpoczęły współpracę, dotyczącą organizacji wspólnego geograficznego ośrodka naukowo-dydaktycznego (z biblioteką, zbiorem map oraz aparaturą badawczą i pomiarową). Podjęto także starania o nowe pomieszczenia i powołanie kolejnych zakładów naukowo-dydaktycznych.
W roku 1947 powrócił ze Stanów Zjednoczonych prof. dr Władysław Gorczyński i otrzymał Katedrę Meteorologii i Klimatologii w budynku przy ul. Sienkiewicza 30-32, zatrudniając jako asystenta mgr Lutosławę Skrzypkową. Podjęcie obserwacji i badań z zakresu meteorologii i klimatologii oraz rozpoczęcie wykładów z tego przedmiotu wzmocniło istniejący ośrodek geograficzny i przyczyniło się do dalszych zmian organizacyjnych. Dnia 1.10.1950 r. przeniesiona została na Wydz. Matematyczno Przyrodniczy Katedra Antropogeografii jako Katedra Geografii III. W tym samym czasie zatrudniono kolejnych asystentów, będących jeszcze studentami: Zofię Trapp-Churską, Zygmunta Churskiego i Bogusława Rosę, którzy razem z wymienionymi już pracownikami stanowili do roku 1952 podstawową kadrę nauczającą.
Od 1.09.1951 r. w wyniku podziału Wydz. Matematyczno-Przyrodniczego powołany został Wydz. Biologii i Nauk o Ziemi. Te zmiany organizacyjne umożliwiły utworzenie Zespołu Katedr Geografii, w skład którego weszły Katedra Geografii Fizycznej, obejmująca Zakład Geografii Fizycznej (prof. R. Galon) i Zakład Geografii Regionalnej (doc. dr W. Okołowicz), Katedra Geografii III jako przyszła Katedra Geografii Ekonomicznej (prof. dr M. Kiełczewska-Zaleska) oraz Katedra Meteorologii i Klimatologii (prof. dr W. Gorczyński). W roku 1952 zakończył się okres studiów prowadzonych wg systemu przedwojennego. Studenci, którzy nie ukończyli studiów w tym okresie, musieli je kontynuować według nowego pięcioletniego programu.
Mimo starań nowo utworzonego Wydz. BiNoZ, o dalszy rozwój "Nauk o Ziemi", a przede wszystkim o utrzymanie w Toruniu studiów geograficznych i geologicznych, decyzją Ministerstwa prof. dr E. Passendorfer został w 1952 r. przeniesiony do Warszawy wraz z asystentami i całym inwentarzem Katedry Geologii. Pozostała wprawdzie Katedra Geologii II (z przemianowanej Katedry Paleontologii) jako Katedra pomocnicza z kierownikiem prof. dr R. Kongielem, wkrótce zamieniona na Zakład o charakterze usługowym dla potrzeb studiów biologii, geografii i sztuk pięknych. Fakt przeniesienia geologii do Warszawy zaważył w dużym stopniu na dalszych losach toruńskiej geografii, a przede wszystkim przekreślił możliwość utworzenia Wydz. Nauk o Ziemi. W strukturach Wydziału pozostał Zakład Mineralogii i Krystalografii, którym do 1960 r. kierowała prof. Maria Kołaczkowska.
W roku 1953 odszedł do Warszawy prof. dr W. Okołowicz i objął stanowisko Dyrektora PIHM. W tym samym roku zmarł prof. dr W. Gorczyński. Równocześnie przeszedł do Torunia doc. dr S. Majdanowski z Uniwersytetu Poznańskiego, który podjął się m. in. prowadzenia wykładów z klimatologii, hydrografii oraz opieki nad badaniami tych kierunków. Przejście do Torunia doc. dr S. Majdanowskiego spowodowało także zmiany organizacyjne. W miejsce Zakładów Geografii Fizycznej i Geografii Regionalnej powstały Zakłady Geomorfologii (prof. R. Galon) i Hydrografii, którym początkowo kierował doc. S. Majdanowski, a po jego nagłej śmierci w 1957 r. prof. dr K. Łomniewski (dojeżdżający z Gdańska). Po śmierci doc. S. Majdanowskiego wystąpiły również trudności z obsadą Katedry Meteorologii i Klimatologii. W latach 1957-1958 opiekował się nią doc. dr E. Hohendorf z Bydgoszczy. Od 1958 do 1960 r. doc. dr J. Paszyński z Warszawy, a w okresie 1960-1966 doc. dr H. Mitosek z Puław. Opieka ta dotyczyła głównie działalności dydaktycznej.
W 1961 r. odeszła do Warszawy prof. dr M. Kiełczewska-Zaleska, nie pozostawiając w Katedrze Geografii Ekonomicznej samodzielnego pracownika. Bez samodzielnych pracowników pozostał także po roku 1966 Zakład Hydrografii i Katedra Meteorologii i Klimatologii. Jedyną możliwością dalszego rozwoju tych specjalności było wykształcenie własnej samodzielnej kadry. Jednakże ta grupa adiunktów i asystentów, obciążona ponad miarę pracami dydaktycznymi i organizacyjnymi a nawet fizycznymi, pracująca z ogromnym poświęceniem, nie była w stanie zdobywać stopni i tytułów naukowych w odpowiednio krótkim czasie. Te obciążenia organizacyjne i fizyczne były także konsekwencją kolejnej przeprowadzki toruńskiej geografii. W roku 1956 Senat UMK wystąpił do Ministerstwa Szkół Wyższych o uzyskanie zgody na reaktywację Wydz. Prawa. Na potrzeby tego Wydziału Uniwersytet uzyskał budynek przy ul. Fredry 6/8. Budynek ten odstąpiono Geografii w zamian za zwolnienie pomieszczeń w Collegium Minus. Gmach przy ul. Fredry w chwili przeprowadzki w 1958 roku był jeszcze w połowie zajęty przez lokatorów. Doprowadzenie go do obecnego stanu wymagało wielu lat i wielu zabiegów.
Nową szansą dla geografii toruńskiej było zarządzenie Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z dnia l. 12.1969 r., które zezwoliło na utworzenie Instytutu Geografii UMK, w skład którego weszły istniejące zakłady geograficzne, tworzące Zespół Katedr Geografii oraz Katedry nie zespołowe [pomocnicze]: Geologii oraz Petrografii i Mineralogii. Podstawowymi jednostkami Instytutu stały się Zakłady i Pracownie. Pierwszym dyrektorem Instytutu został prof. dr R. Galon (1969-1975). W skład Instytutu weszło wówczas 7 Zakładów, których kierownikami byli: Zakład Geografii Fizycznej - prof. dr hab. R. Galon, Zakład Geomorfologii - doc. dr hab. B. Rosa (do 1970 r.), prof. dr hab. W. Niewiarowski (od 1970 r.), Zakład Hydrografii - doc. dr W. Mrozek (do 1980 r.), doc. dr hab. Z. Churski (od 1980r.), Zakład Meteorologii i Klimatologii - do 1978 r. vacat, od 1978 r. doc. dr hab. G. Wójcik, Zakład Geografii Ekonomicznej - doc. dr E. Kwiatkowska (1969-1980 r.), doc. dr. hab. J. Namysłowski (1980-1981 r.), doc. dr J. Szczepkowski (1982-1988 r.) i doc. dr hab. J. Falkowski (od 1988 r.), Zakład Geologii - doc. dr A. Wilczyński (do 1988 r.), później vacat, następnie prof. J. Fedorowski (Rektor UAM), prof. J.Liszkowski i prof. A. Skoczylas (wszyscy z Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznani (w UMK na II etacie), wreszcie w latach dziewięćdziesiątych prof. A. Sadurski na I etacie. Zakład Mineralogii i Krystalografii - prof. dr hab. J. Wojciechowski (do 1975 r. później vacat). Następnie Zakład ten (z wielką szkodą dla geografii), przeniesiono organizacyjnie i lokalowo na Wydział Chemii.
Po wyprowadzeniu się Instytutu Biologii, mimo starań o przejęcie budynku przy ul. Sienkiewicza 30/32, geografia otrzymała tylko drugi budynek (przy ul. Danielewskiego 6), do którego przeniosły się zakłady: Geografii Ekonomicznej, Meteorologii i Klimatologii i Pracownia Dydaktyki. W budynku przy ul. Sienkiewicza 30/32 pozostały zakłady: Geologii i współpracujący z IG Zakład Gleboznawstwa (kierownik: prof. Z. Prusinkiewicz). W rok później do budynku przy ul. Kopernika 19 przeprowadził się z ul. Fredry 6/8 Zakład Geomorfologii i Hydrologii Niżu IG PAN. Po tych przeprowadzkach Instytut Geografii odczuł wyraźną poprawę warunków lokalowych. Zmiany te umożliwiły rozszerzenie oferty dydaktycznej i poprawiły znacznie warunki pracy naukowej.
W roku 1975 Dyrektorem Instytutu został prof. dr hab. W. Niewiarowski. W rok później na emeryturę odszedł prof. dr hab. R. Galon. Toruń opuścił także prof. dr hab. J. Wojciechowski. Na skutek tych wydarzeń konieczne było połączenie Zakładu Geografii Fizycznej i Geomorfologii pod wspólną nazwą Zakładu Geomorfologii i Geografii Fizycznej. Zakład Mineralogii i Krystalografii został natomiast przeniesiony do Instytutu Chemii. Dla utrzymania specjalizacji z Geografii Ekonomicznej zatrudniono od roku 1975 doc. dr hab. J. Namysłowskiego, a po jego śmierci w roku 1981 doc. dr J. Szczepkowskiego oraz w roku 1987 doc. dr hab. J. Tkocza. W roku 1988 kierownictwo Zakładu przejął doc. dr hab. J. Falkowski. Dla uzupełnienia kadry naukowej w Zakładzie Geomorfologii i Geografii Fizycznej przyjęty został w roku 1983 dr L. Andrzejewski, zaś w roku 1984 doc. dr hab. E. Wiśniewski, którzy przeszli do Instytutu Geografii UMK z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN w Toruniu.
W roku 1987 na Dyrektora Instytutu Geografii powołano doc. dr hab. Z. Churskiego, a na jego zastępcę mgr K. R. Lankaufa. Instytut liczył wówczas 5 Zakładów i 7 pracowników samodzielnych (l profesor i 6 docentów). Ten skład samodzielnych pracowników pozwalał na prowadzenie tylko 3 specjalizacji: Geomorfologii i Geologii Czwartorzędu, Hydroklimatologii i Geografii Społeczno-Ekonomicznej. Od roku 1995 przy zatrudnieniu 4 profesorów z tytułem naukowym, pozostała tylko możliwość nadawania stopnia doktora.
Po roku 1990 wobec nowych uwarunkowań, dotyczących edukacji, finansowania uczelni i nadawania stopni i tytułów naukowych, najpilniejszą kwestią stało się uzupełnienie kadry samodzielnych pracowników, powołanie nowych Zakładów i Pracowni oraz wyposażenie Instytutu w nowoczesny sprzęt badawczy a także jego komputeryzacja. W najtrudniejszej sytuacji znalazł się Zakład Geologii. Po śmierci doc. dr A. Wilczyńskiego i odejściu na emeryturę dr I. Dmoch w zakładzie zostały 2 asystentki. Dzięki prof. dr hab. J. Fedorowskiemu, byłemu Rektorowi Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który od roku 1989 prowadził wykłady i sprawował opiekę nad Zakładem, został przyjęty na stałe W 1992 r. dr hab. A. Sadurski z Politechniki Gdańskiej. Otrzymał on stanowisko Profesora nadzwyczajnego i w uzyskanym trzecim budynku (w roku 1993) przy ul. Sienkiewicza 4, zorganizował obecnie funkcjonujący Zakład Geologii.
Po otrzymaniu w 1990 roku przez doc. dr. hab. E. Wiśniewskiego tytułu profesora, Zakład Geomorfologii i Geografii Fizycznej podzielono na 2 odrębne Zakłady. Przejście do UMK z Uniwersytetu w Poznaniu doc. dr hab. W. Maika, od 1997 roku profesora, pozwoliło z kolei na utworzenie Zakładu Geografii Społecznej. Z Zakładu Geografii Fizycznej wydzielono Pracownię Kartografii i Teledetekcji. Jednostki te otrzymały dobre warunki pracy w kolejnym 4 budynku przy ul. Gagarina 5 .
W celu udostępnienia pracowni naukowo-badawczych i laboratoriów wszystkim pracownikom naukowym a także studentom, powołano zespół Pracowni Specjalistycznych, do którego weszły pracownie: Palinologiczna, Hydrochemiczna oraz Sedymentologii i Datowania Termoluminescencyjnego pod kierownictwem dr K. R. Lankaufa, pełniącego od 1987 roku funkcję Zastępcy Dyrektora Instytutu ds. Techniczno-Gospodarczych. Wyposażono także Pracownię Reprograficzną w nowoczesny sprzęt do reprodukcji map wielkoskalowych oraz powołano Pracownię Komputerową dla potrzeb dydaktyki. Po tragicznej śmierci w 1994 roku prof. dr hab. C. Pietrucienia został przyjęty na stanowisko profesora nadzwyczajnego dr hab. M. Grześ. W rok później po tragicznej śmierci na Islandii dr M. Sinkiewicza, przyjęto dr R. Dorożyńskiego. Nie udało się jednak mimo wysiłków zatrudnić samodzielnego pracownika naukowego na kierownika Pracowni Kartografii i Teledetekcji.
W 1995 roku stopień doktora habilitowanego uzyskał dr L. Andrzejewski, zaś w 1997 dr R. Przybylak, powiększając grono samodzielnych pracowników do 11 osób. Po odejściu na emeryturę prof. dr hab. Z. Churskiego w roku 1997, w Instytucie pozostało 10 samodzielnych pracowników, w tym 4 profesorów z tytułem naukowym i 6 doktorów habilitowanych.

2. DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA

W latach 1945-1997 działalność naukowa była wyrazem zainteresowań poszczególnych Zakładów i ich pracowników, zmieniających się uwarunkowań i trendów, jakie występowały w nauce polskiej i światowej. Badania geograficzne rozwijały się wyraźnie w dwóch kierunkach: przyrodniczym, obejmującym elementy środowiska (rzeźba, klimat, wody i gleby) oraz antropogeograficznym, traktującym geografię jako naukę społeczną, dotyczącą ludzkiej działalności. Te dwa nurty badawcze: przyrodniczy i antropogeograficzny uległy w ostatnich latach zbliżeniu przez uwzględnienie w naukach przyrodniczych zmian spowodowanych działalnością człowieka (antropopresją), a w naukach społeczno-ekonomicznych uwarunkowań przyrodniczych. Proces powstawania nowych, coraz węższych specjalizacji sprawił, iż obydwa kierunki rozszerzają się, zbliżając się do granic nauk pokrewnych m. in. biologii, geologii, petrografii, chemii i geofizyki z jednej strony oraz nauk historycznych, społecznych i ekonomicznych z drugiej. Elementem wiążącym geografię są monografie i prace syntetyczne, a także opracowania regionalne, uwzględniające zarówno zagadnienia przyrodnicze jak i społeczno-ekonomiczne.
W pierwszym 10-leciu badania dotyczyły okolic Torunia, doliny dolnej Wisły i Pomorza Zachodniego. W tym okresie najpilniejszym zadaniem było dostarczenie informacji dotyczącej Ziem Zachodnich oraz popularyzowanie w kraju i zagranicą nowego kształtu terytorialnego Polski. Dla celów naukowych jak i dla potrzeb planowania niezbędne były mapy dotyczące różnych elementów środowiska geograficznego jak i jego zagospodarowania. W Katedrze Geografii Fizycznej podjęto opracowanie map geologicznych, geomorfologicznych, hydrograficznych, a także zanikania jezior oraz map klimatycznych. Przeprowadzono również badania ozów, sandrów (Bory Tucholskie) i wydm. Wykonano także szereg opracowań fizjograficznych dla potrzeb planowania i rozbudowy, m.in. dla miast: Torunia, Bydgoszczy, Grudziądza, Inowrocławia, Brodnicy, Połczyna Zdroju, Ciechocinka i wielu innych. Opracowano również fizjografię obszarów przyszłych zakładów przemysłowych. Przeprowadzono także studia fizjograficzne dolnego Powiśla, dorzecza Odry, Słupi, Redy, Łeby i Raduni. Jednocześnie rozpoczęto badania nad erozją i denudacją zboczy dolinnych i klimatem lokalnym doliny Wisły i innych miejscowości, a także sondowania i badania jezior (Pój. Brodnickie). W Katedrze Geografii Ekonomicznej wykonano monografię wielu miast i osiedli, m. in. Jabłonowa, Piotrkowa Kuj., Radziejowa, Ciechocinka, Golubia-Dobrzynia i Lipna. Podjęto również prace nad mapą użytkowania ziemi, monografią Odry i monografią Warmii i Mazur. W Zakładzie Klimatologii rozpoczęto obserwacje zjawisk klimatycznych (insolacji), konstrukcję i budowę solarymetrów i opracowanie map klimatycznych. Do chwili odejścia pracowników Katedry Geologii do Warszawy, intensywnie rozwijały się także badania geologiczne.
Ten wybór zagadnień nie stanowi pełnej informacji o dorobku tamtych lat, ale może przypomnieć atmosferę pracy, zaangażowania i pośpiechu w uzupełnieniu luki, jaka powstała w okresie wojny i jej terytorialnych konsekwencji. Trzeba dodać, że atmosfera pracy udzielała się także studentom, którzy już od pierwszych lat studiów towarzyszyli badaniom terenowym i uczestniczyli w pracach wykonywanych dla celów naukowych i planowania. Dla nich każdy wyjazd w teren był wielkim przeżyciem.
W drugim dziesięcioleciu do czasu powołania Instytutu problematyka naukowa dotyczyła głównie badań podstawowych. Były to przeważnie badania związane z wykonywaniem prac doktorskich i habilitacyjnych oraz przygotowywaniem konferencji i zjazdów naukowych. W Katedrze Geografii Fizycznej dotyczyły one rzeźby Polski północnej, głównie genezy form polodowcowych, pradoliny Noteci-Warty, wydm śródlądowych, denudacji i erozji późnoglacjalnej i holoceńskiej oraz rozwoju polskiego wybrzeża. W Zakładzie Hydrografii rozwinięto na szeroką skalę badania jezior (Gopło, Jeziorak, Poj. Brodnickie i Dobrzyńskie). W roku 1960 założono stację limnologiczną w Iławie i nawiązano ścisłe kontakty z Instytutem Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie, którym kierował wówczas prof. dr hab. Stanisław Sakowicz. Prowadzone były również badania jeziora Wdzydze, Zbiornika Koronowskiego, doliny Brdy, Zalewu Wiślanego i Bałtyku południowego. Podjęto także prace nad zagospodarowaniem doliny Wisły. Geografowie ekonomiczni podjęli opracowanie monografii małych miast i jednostek historycznych, w tym głównie Ziemi Chełmińskiej. Kontynuowano także prace nad mapą użytkowania ziemi i rozpoczęto badania z zakresu geografii rolnictwa.
Instytut brał także udział w rozwiązywaniu problemów węzłowych, resortowych i międzyresortowych oraz wykonał szereg opracowań dla gospodarki narodowej. Przeprowadzane były także badania poza granicami kraju (Islandia, Spitsbergen, Dania, Finlandia, Mongolia, Niemcy, Francja, Rosja (ZSRR) i inne. W miarę rozwoju kadry naukowej wzrastała ilość podejmowanych problemów i rozszerzał się zasięg terytorialny badań geograficznych.
W końcu lat 70-tych realizowane tematy były w dużym stopniu kontynuacją zadań z lat poprzednich. Głównym obszarem badań była Polska północna. Dolne Powiśle, Kujawy, Pój. Mazurskie i wybrzeża polskiego Bałtyku oraz dolina Drwęcy Zakład Geomorfologii i Geografii Fizycznej zajmował się przebiegiem deglacjacji ostatniego zlodowacenia, strukturą i teksturą osadów polodowcowych, ge-nezą form Wysoczyzny Krajeńskiej i Wysoczyzny Świeckiej. Przedmiotem badań Pracowników tego zakładu były również równiny zastoiskowe, rynny subglacjalne, stoki, doliny rzeczne i wydmy śródlądowe. Podjęto także badania nad rozwojem roślinności w interglacjale eemskim oraz recesją lądolodu skandynawskiego. W Zakładzie Hydrografii prowadzono badania obiegu wody w małych zlewniach, kontynuowano obserwacje dotyczące dynamiki i termiki mas wodnych Jezioraka i Gopła, jezior brodnickich i Zalewu Koronowskiego. Podjęto także studia dotyczące wpływu Bałtyku na wody podziemne polskiego wybrzeża. Rozpoczęto również badania nad wpływem urbanizacji i uprzemysłowienia na stosunki wodne. W Zakładzie Klimatologii kontynuowano badania dotyczące klimatu dolnego Powiśla i podjęto obserwacje biometeorologiczne oraz opracowanie bilansu radiacyjnego obszarów uprzemysłowionych. Zakład Geografii Ekonomicznej prowadził studia nad przemianami sieci osadniczej Polski północnej, wpływu turystyki na rozwój osadnictwa oraz monografiami ośrodków gminnych. Podjęto także badania nad strukturą przestrzenną rolnictwa i przemysłu oraz geografii transportu (szczególnie analizy codziennych dojazdów). W Zakładzie Geologii realizowano badania litologiczne utworów górnej jury (Czarnogłowy) i kredy w okolicach Sulejówka nad Wisłą oraz studia dotyczące litologii i stratygrafii trzeciorzędu w rejonie Bydgoszczy i Torunia. Realizowano także badania obecności pyłów kosmicznych w skałach Polski (we współpracy z Zakładem Mineralogii).
Od roku 1975 Instytut nawiązał współpracę naukową z Uniwersytetem w Greifswaldzie i Uniwersytetem w Angers. Uczestniczył także w badaniach problemów węzłowych, międzyresortowych i resortowych. Brał także udział w opracowaniu mapy geologicznej Polski w skali 1 : 200 000, mapy hydrogeologicznej Polski 1 : 200 000 oraz w opracowaniu map hydrograficznych Polski w skali 1 : 50 000.
Od roku 1989 nastąpiły zmiany zarządzania nauką i pojawiły się nowe możliwości zdobywania funduszy na prace badawcze. Przestała funkcjonować cenzura, ograniczająca publikacje wielu danych i map. Poszczególne zakłady uzyskały większą samodzielność w podejmowaniu decyzji dotyczących badań własnych i nawiązywania współpracy z ośrodkami krajowymi i zagranicznymi. Te zmiany spowodowały wzrost zasięgu terytorialnego badań i problematyki naukowej.
Aktualnie w kręgu zainteresowań badawczych pracowników IG są":
- paleogeografia vistulianu w Polsce północnej, - geneza rzeźby glacjalnej i glacjofluwialnej obszarów Polski północnej i współcześnie zlodowaconych,
- przemiany szaty roślinnej na obszarze Polski północnej w interglacjałach i w holocenie, - sedymentologia i datowanie termoluminescencyjne osadów czwartorzędowych,
- warunki hydrogeologiczne i ocena jakości wód podziemnych Pój. Chełmińskiego,
- badania zasobów wód podziemnych wyspy Wolin,
- badania genezy i chemizmu wód zmineralizowanych,
- przemiany stosunków wodnych w Polsce,
- stosunki wodne i zagospodarowanie dolnej Wisły,
- studia porównawcze Wisły i Loary,
- bilans lodowców na Ziemi Oskara II (Spitsbergen), oraz zmiany zasięgu lodowców rejonu Kaffioyry na Spitsbergenie,
- monitoring zmian naturalnej powierzchni Islandii w świetle zdjęć satelitarnych.
- klimat Polski północnej i zmiany klimatu w Polsce i Europie,
- klimat Arktyki i Antarktyki,
- monitoring środowiska fizycznego w zlewni eksperymentalnej Strugi Toruńskiej,
- przemiany funkcjonalne, strukturalne i przestrzenne Polski północnej,
- diagnoza stanu rolnictwa, przemysłu i obszarów miejskich,
- funkcja turystyczna Torunia,
- wpływ funkcji administracyjnej na rozwój miast w Polsce,
- proces redystrybucji ludności w Polsce w latach 1988-1996,
- ocena stanu i kierunki rozwoju polskiej geografii ludności w latach 1985-1995,
- analiza procesów transformacji i zmian struktury przestrzennej aglomeracji bydgosko-toruńskiej
- studia nad miejskim systemem osadniczym Kujaw,
- geoikonometryczno-wizualizacyjne problemy modelowania rzeźby,
- ocena walorów środowiska geograficznego na podstawie dostępnych opracowań kartograficznych i zdjęć lotniczych,
- technika komputerowa w procesie nauczania geografii,
- studia nad przestrzennym zróżnicowaniem temperatury wody i zmianami fizyczno-chemicznymi wybranych jezior,
W latach 1945-2000 opublikowano ponad 2 500 prac (monografii), rozpraw, artykułów, komunikatów, map i podręczników (w tym 240 dotyczących Spitsbergenu). Czasopismem Instytutu są Acta Universitatis Nicolai Copemici. Dotychczas opublikowano 28 tomów. Pracownicy Instytutu publikują swoje prace także w wydawnictwach UMK (głównie rozprawy habilitacyjne), w serii "Studia Societatis Scientarum Torunensis" sec. C (geografia i geologia), czasopismach ogólnopolskich i zagranicznych. Prace geograficzne publikowane są także w wydawnictwach związanych ze zjazdami, sympozjami, kongresami i grantami KBN. Wiele prac opublikowanych zostało w wydawnictwach ogólnopolskich i zagranicznych, jako rezultaty współpracy międzynarodowej . Od 1990 roku redagowana jest także w Toruniu polska wersja czasopisma "Eurogeo", wydawanego przez Unię Europejską (Z. Churski).
Wyrazem aktywności naukowej Instytutu były zorganizowane samodzielnie lub wspólnie z innymi instytucjami zjazdy, sympozja, konferencje i wyprawy naukowe. Instytut nawiązał także kontakty naukowe z licznymi ośrodkami geograficznymi, w szczególności w krajach europejskich. Efektem tych kontaktów jest wymiana publikacji i informacji naukowej, udział w sympozjach i wymianie personalnej. Wspólne badania prowadzone były m. in. z Uniwersytetami w Greifswaldzie, Oldenburgu, Angers, Bordeaux, Grenoble, Lund, Kopenhadze, Moskwie, Petersburgu (Leningradzie) i Irkucku (jez. Bajkał).

3. WYPRAWY BADAWCZE I WYMIANA NAUKOWA

Prace badawcze prowadzone poza granicami kraju stanowiły bardzo ważny rozdział życia naukowego Instytutu. Były one wyrazem zainteresowań geografów problematyką badawczą wielu krajów i ich poznaniem oraz współpracą naukową z zagranicznymi ośrodkami geograficznymi. Prowadzenie badań poza granicami kraju do 1989 roku było uwarunkowane nie tylko możliwościami finansowymi, ale również względami politycznymi. Stąd też udział Instytutu w wyprawach badawczych i badaniach indywidualnych nie był proporcjonalny do potencjału osobowego Instytutu. Tego typu prace badawcze, chociaż ilościowo skromne, miały jednak ogromne znaczenie nie tylko w utrzymaniu światowego poziomu badań geograficznych, ale także dla edukacji.
Po 1989 roku nastąpił wyraźny wzrost współpracy międzynarodowej. Rozpoczęto przede wszystkim wspólne badania z krajami Europy Zachodniej. Wyrazem tej współpracy są m. in. opracowania porównawcze Wisły i Loary (prof. Z. Churski i prof. A. Schule - Angers), wybrzeży Atlantyku i Bałtyku (prof. Z. Churski i prof. P. Barrere - Francja) oraz badania polsko-niemieckie prowadzone na Islandii (prof. E. Wiśniewski i prof. L. Andrzejewski).
Wyprawy badawcze, których Instytut Geografii był organizatorem lub współorganizatorem, odbyły się pod kierownictwem następujących osób:
- Wyprawa Glacjologiczna na Islandię (1968) - kierownik prof. R. Galon, przedstawiciele Instytutu dr Z. Churski, dr G. Wójcik (współorganizacja)
- Toruńskie Wyprawy Polarne na Spitsbergen: I (1975) - kierownik Prof. dr hab. J. Szupryczyński (współorganizacja), II (1977) - kierownik doc. dr hab. G. Wójcik (współorganizacja), III (1978) - kierownik doc. dr hab. G. Wójcik, IV (1979) -kierownik dr K. Marciniak, V (1980) - kierownik dr K. Marciniak, VI (1982) -kierownik doc. dr hab. G. Wójcik, VII (1985) - kierownik doc. dr hab. C. Pietrucień, VIII (1989) - kierownik mgr K. Lankauf, IX (1995) - kierownik prof. dr hab. M. Grześ, X i XI (1996) - kierownik prof. dr hab. M. Grześ, XII i XIII (1997) -kierownik prof. dr hab. M. Grześ, XIV i XV (1998 - kierownik, prof. Grześ, mgr I. Sobota, XVI i XVII (1999) - kierownik - prof. M. Grześ, XVIII (2000) - kierownik - prof. M. Grześ, XIX - 2000 - kierownik - dr K. R. Lankauf.
- Toruńska Wyprawa Geograficzna "Australia 88" (1988) - kierownik doc. dr hab. C. Pietrucień,
- Wyprawa Geomorfologiczna na Islandię (1993) - kierownik prof. dr hab. E. Wiśniewski, - Wyprawa Hydrologiczna na Syberię (Jenisej) (1994) - kierownik prof. dr hab. M. Grześ, - Islandia (1995, 1996, 1997) - kierownik prof. dr hab. E. Wiśniewski w ramach Międzynarodowego programu badań polsko-niemieckich,
- 1992-1996 udział w Międzynarodowym programie "Biodiversite et protection dunaire" dotyczącym także dynamiki europejskich wybrzeży Atlantyku (Bordeaux) - prof. dr hab. Z. Churski.
Prace badawcze były realizowane także w ramach wymiany naukowej między Instytutem Geografii UMK i innymi uczelniami, a także podczas indywidualnych wyjazdów pracowników Instytutu Geografii UMK do różnych krajów, m.in. na kongresy i sympozja. Aktywność poszczególnych pracowników Instytutu, kierowników zakładów i kolejnych dyrektorów Instytutu sprawiła, że w Toruniu gościli geografowie ze wszystkich kontynentów. Toruńscy geografowie mieli zatem okazję poznać problematykę badań geograficznych na całym globie.
Kontakty Instytutu głównie z ośrodkami europejskimi i aktywność pracowników sprawiły, że toruńscy geografowie uczestniczyli we wszystkich znaczących konferencjach naukowych, mając przy okazji możliwość uczestniczenia w wycieczkach pokongresowych i poznania problematyki badawczej we wszystkich krajach europejskich i na innych kontynentach.

4. DZIAŁALNOŚĆ DYDAKTYCZNA

Studia geograficzne uruchomione zostały z chwilą powołania Katedry Geografii w 1945 roku. Pierwszymi studentami były osoby w różnym wieku i o zróżnicowanych zainteresowaniach. Wielu z nich już studiowało w okresie międzywojennym lub podczas wojny. Inni przybyli tuż po maturze. Wszyscy niezależnie od wieku i zainteresowania spotykali się na tych samych wykładach i przekazywali nawzajem swoje przeżycia, doświadczenia i posiadaną wiedzę. Organizacja studiów nawiązywała do okresu międzywojennego. Ten system studiów został zakończony w 1952 roku. Wszyscy, którzy odbyli studia geograficzne w latach 1945-1952 otrzymali stopień magistra filozofii (bez oceny) w zakresie geografii.
Od 1952 roku prowadzono studia 5-letnie dwustopniowe, które trwały do 1955 roku. Po tym okresie zaczęły obowiązywać studia 4-letnie, w latach 1966-1975 studia 5-letnie, potem znowu 4-letnie, i po roku 1980 ponownie 5-letnie. Do roku 1963 istniała w Toruniu tylko specjalność z geografii fizycznej. W roku 1963/64 uruchomiono specjalność z zakresu geografii ekonomicznej. W roku 1973 rozpoczęto kształcenie studentów w systemie zaocznym i podyplomowym. Początkowo Przyjmowano absolwentów 3-letnich Wyższych Studiów Nauczycielskich, a nadepnie czynnych nauczycieli. Od roku 1966 studenci studiów dziennych mogli specjalizować się w zakresie hydrologii, a od roku 1980 hydroklimatologii.
Postęp w zakresie kształcenia zaznaczył się wyraźnie w ostatnim 10-leciu. Stało się to możliwe dzięki reorganizacji Instytutu, utworzeniu nowych jednostek naukowo-dydaktycznych (zakładów, pracowni) i powiększeniu liczby samodzielnych Pracowników. Do roku 1997 istniało 5 specjalizacji (specjalności), które studenci obierali po 3 roku studiów ogólnogeograficznych:
A. Geomorfologia i paleogeografia czwartorzędu,
B. Hydrologia i gospodarka wodna,
C. Klimatologia i ochrona klimatu,
D. Geografia społeczna i turystyka,
E. Planowanie i zagospodarowanie przestrzenne.
Wymienione specjalizacje (specjalności) są podstawowymi dziedzinami wiedzy geograficznej, mające odpowiedniki w Komisjach Międzynarodowej Unii Geograficznej , Komitetach Badań Naukowych PAN, a także w Towarzystwach Naukowych. Wymieniony wyżej system umożliwiał przejście do studiów dwustopniowych, licencjat po 3 latach + studia specjalistyczne magisterskie. W ostatnich 10 latach nastąpił także rozwój studiów zaocznych i podyplomowych, na których oprócz nauczycieli studiowali absolwenci po maturze, którzy nie dostali się na studia dzienne. W roku 1997 wprowadzono system 3-stopniowy: 3 lata studiów ogólnych, po trzecim roku specjalności z geografii fizycznej i geografii ekonomicznej oraz gleboznawstwa ekologicznego, i po czwartym wymienione powyżej specjalizacje.

Do 1997 roku studia geograficzne ukończyło 1869 absolwentów, w tym 459 w systemie zaocznym, stopień doktora uzyskało 60 osób, przeprowadzono także 18 habilitacji, w tym 14 pracowników Instytutu. [Powyższy tekst oparty jest w głównej mierze na artykule prof. Dr hab. Zygmunta Churskiego - Instytut Geografii UMK w Toruniu w latach 1945-1997, Acta Univ. N. Copernici, Geografia XXIX, Toruń, 1999]

Uwagi i komentarze prosimy kierować na adres: geografia@umk.pl